Marta zdołała uśpić Jasia dopiero bliżej wpół do trzeciej. Chłopiec kurczowo zaciskał rozgrzaną rączkę na jej palcu, a za każdym razem, gdy próbowała ostrożnie się podnieść, natychmiast zaczynał żałośnie popłakiwać. Krzyż bolał ją tak, jakby ktoś wyjął jej kręgosłup, skręcił go na siłę i włożył z powrotem nie tam, gdzie trzeba. Minął rok od trudnego porodu, a ona dopiero od niedawna potrafiła przespać noc choćby cztery godziny bez przerwy.
Wyszła z pokoju dziecięcego niemal bezszelestnie i na chwilę oparła się o ścianę w przedpokoju. Cisza w mieszkaniu była cienka i krucha, jak szkło, które mogło pęknąć od jednego zbyt głośnego oddechu. Marta przeszła do kuchni i nastawiła czajnik. To było jedyne pół godziny w ciągu dnia, kiedy mogła po prostu wypuścić powietrze z płuc.
W tym samym czasie, po drugiej stronie miasta, Tomasz siedział w pracowniczej stołówce na przerwie obiadowej razem z Pawłem. Wokół dudniły rozmowy, pachniało mielonymi z garmażerki i lekko przypaloną bułką.
— Słyszałeś, że moja Magda w zeszłym miesiącu zarobiła więcej ode mnie? — Paweł rozwinął kanapkę z papieru i zadowolony z siebie odchylił się na krześle. — Robi paznokcie u klientek w domu, terminy ma zajęte na trzy tygodnie do przodu. I to przy małym dziecku.
— Serio? — Tomasz uniósł brwi.
— Widziałem przelewy — Paweł skinął głową, jakby pokazywał niepodważalny dowód.
Tomasz tylko mruknął i wbił wzrok w swój talerz.
— A twoja Marta? — Paweł zapytał to lekko, niby mimochodem.
— A co Marta? — Tomasz odsunął od siebie obiad. — Siedzi w domu. Dziecko śpi, to ona śpi. Dziecko je, to ona je. I tak wygląda cały jej plan dnia.
— To powiedz jej wprost. Po męsku — Paweł wzruszył ramionami. — Magda też na początku narzekała: że zmęczona, że dziecko, że plecy bolą. A potem jej wytłumaczyłem: chcesz, żeby cię szanowano, to zarabiaj. I podziałało.
Tomasz nic nie odpowiedział, ale słowa Pawła utkwiły mu w głowie jak drzazga. Wracały do niego przez resztę dnia w pracy, potem jeszcze w tramwaju, gdy jechał do domu. I kiedy w końcu przekręcił klucz w zamku, w środku już cały wrzał.
Marta przywitała go w kuchni. Jaś raczkował po dywanie w pokoju, przytrzymując się nogi kanapy. Ona kroiła warzywa na leczo, poruszając się szybko i automatycznie: jednym okiem pilnowała garnka, drugim zerkała w stronę drzwi, gdzie co chwilę migała jasna czupryna synka.
— Cześć — odwróciła się i uśmiechnęła znużona. — Kolacja będzie za jakieś dwadzieścia minut.
— Usiądź — Tomasz nawet się nie uśmiechnął. Stał w progu tak, jakby wcześniej przećwiczył tę rozmowę w myślach.
— Co się stało? — Marta odłożyła nóż i wytarła dłonie w ściereczkę.
— Stało się to, że ja sam ciągnę całą tę rodzinę. Wstaję o szóstej rano, wracam prawie o dziewiętnastej. Ja zarabiam. A ty co robisz?
— Tomek, zajmuję się naszym synem. On ma rok. Jeszcze nawet porządnie nie chodzi.
— I co z tego? To jest powód, żeby całymi dniami nic nie robić? U Pawła Magda ma takie samo małe dziecko i zarabia więcej od męża. Żona Kamila piecze torty. A ty? Co robisz ty?
Marta powoli usiadła na krześle. Podobne uwagi słyszała już wcześniej. Zwykle kończyło się na jego burczeniu i jej milczeniu. Ale dziś w jego głosie było coś innego.
— Tomek, twoja pensja nam wystarcza. Nie głodujemy, nie żyjemy w biedzie. Wrócę do pracy, kiedy Jaś trochę podrośnie.
— Trochę podrośnie, czyli kiedy? Za pięć lat? Za dziesięć? Kiedy już ostatecznie przyrośniesz do kanapy?
— Mam trzydzieści jeden lat — głos Marty zadrżał, ale zdołała nad nim zapanować. — Urodziłam rok temu. Miałam ciężkie powikłania. Dopiero zaczęłam dochodzić do siebie.
— Wszystkie kobiety rodzą — rzucił Tomasz twardo, jak kamieniem. — I wszystkie potem wracają do formy. Tylko nie wszystkie zasłaniają się tym przez lata.
— Ty właśnie nazywasz nasze dziecko zasłoną?
— Ja po prostu nazywam rzeczy po imieniu. Rozleniwiłaś się, Marta. Wygodnie ci siedzieć mi na karku i udawać bohaterkę, bo zajmujesz się dzieckiem.
Marta patrzyła na niego nieruchomo. Bez łez. Bez krzyku. Była po prostu zmęczona tłumaczeniem. Zmęczona udowadnianiem, że dzień z rocznym dzieckiem to nie odpoczynek. Że pranie, gotowanie, karmienie, kąpiel, bezsenne noce i nieustanny ból w ciele też są pracą. Prawdziwą. Bez weekendów, urlopu i jednego zwykłego „dziękuję”.
— Dobrze — powiedziała cicho.
— Co znaczy „dobrze”? — Tomasz zmarszczył brwi.
— Dobrze. Pójdę do pracy. Jutro zacznę szukać.
Tomasz czekał na kłótnię. Na płacz, wymówki, pretensje. A usłyszał tylko jedno spokojne słowo. I z jakiegoś powodu nie przyniosło mu ono satysfakcji. Raczej go zaniepokoiło.
— No i świetnie — wycedził. — Najwyższy czas.
Marta wstała, znów wzięła nóż i wróciła do krojenia warzyw. Przez resztę wieczoru nie odezwała się ani słowem. Kiedy Jaś zapłakał w pokoju, podniosła go na ręce, pokołysała, pocałowała w ciepłe czoło i pomyślała: „Skoro tak. Dobrze. Skoro tak”.
Cztery dni później Marta powiedziała:
— Znalazłam pracę. Zaczynam w poniedziałek.
— Gdzie? — Tomasz odłożył telefon.
— W „Przystani”. Pamiętasz, dorabiałam tam przed porodem? Za barem. Od razu zgodzili się mnie przyjąć.
— Czekaj. To przecież restauracja. Tam są nocne zmiany?
— Dwa na dwa. W tygodniu do pierwszej, w weekendy do trzeciej.
— Kpisz sobie? — Tomasz zerwał się z krzesła. — Zamierzasz stać za barem do trzeciej nad ranem, kiedy nasz syn będzie w domu?
— Chciałeś, żebym pracowała — powiedziała równo Marta. — Więc będę pracować.
— Miałem na myśli normalną pracę! W dzień! Coś przyzwoitego!
— Przyzwoitego, czyli paznokcie po mieszkaniach jak Magda? Albo torty z wózkiem obok piekarnika jak żona Kamila? Tomek, to jedyne miejsce, gdzie na mnie czekają i gdzie zapłacą mi sensownie. Czy myślałeś, że pójdę rozdawać ulotki przy przystanku za grosze?
— Myślałem, że znajdziesz coś… mniej wstydliwego.
— Wstydliwego — Marta krótko się zaśmiała. — Tydzień temu byłam leniwa, dziś już jestem powodem do wstydu. Zdecyduj się w końcu.
Tomasz zamilkł. Czuł, że rozmowa wymyka mu się z rąk. Marta mówiła spokojnie, ale w tym spokoju pojawiło się coś nowego. Nie strach. Nie żal. Decyzja.
— A Jasia kto będzie kładł spać?
— W moje zmiany ty. Moja mama będzie zabierała go w dzień, kiedy będę musiała przespać się przed pracą. Wszystko już ustaliłam.
— Wszystko za mnie postanowiłaś?
— Nie, Tomek. To ty postanowiłeś za mnie. Ja tylko zrobiłam to, czego zażądałeś.
Pierwsza zmiana Marty okazała się dla Tomasza prawdziwym wstrząsem. Jaś kategorycznie odmawiał zaśnięcia bez matki. Krzyczał aż do chrypki, wyginał się, zrzucał kocyk. Tomasz nosił go na rękach przez czterdzieści minut, aż rozbolały go ramiona. Potem zmieniał pieluchę, a syn zdążył obsikać mu rękę. Później podgrzewał kaszkę, z której połowa wylądowała na podłodze. O północy siedział w kuchni tak wykończony, jakby przez cały wieczór rozładowywał wagony.
Marta wróciła o pierwszej dwadzieścia. Zdjęła kurtkę, zajrzała do pokoju dziecięcego — Jaś spał w poprzek łóżeczka. Poprawiła mu kocyk i poszła do łazienki. Tomasz stał w korytarzu.
— Jak było?
— Normalnie. Napiwki dobre — odpowiedziała i zamknęła drzwi łazienki.
Po tygodniu Tomasz zadzwonił do Pawła.
— Ona naprawdę pracuje do trzeciej w nocy — głos miał zdarty i zmęczony. — Ja jak przeklęty: w dzień biuro, wieczorem pieluchy, butelki, płacz bez końca. Mam wrażenie, jakbym miał teraz dwie prace.
— To jej zabroń — powiedział niedbale Paweł. — Jesteś mężem. Powiedz: koniec, zwalniasz się.
— Sam ją tam wysłałem, Paweł. Sam.
— No i co? Zmieniłeś zdanie. Masz prawo.
— Ty nie rozumiesz. Ona zrobiła się inna. Już nie pyta. Nie radzi się. Wczoraj przyszła i położyła na stole pieniądze. Swoje. Powiedziała, że od tego miesiąca mamy osobny budżet.
— Osobny budżet?! — Paweł aż gwizdnął.
— Całkowicie zdjęła się z mojego utrzymania. Sama kupuje sobie jedzenie, ubrania, wszystko, czego potrzebuje. I wiesz, co jest najgorsze? Starcza jej. Z napiwkami ma prawie tyle co ja.
— Słuchaj, no to już…
— To już nie jest rodzina, Paweł. To współlokatorstwo.
Minął miesiąc. Tomasz patrzył, jak Marta szykuje się do pracy. Nowa bluzka, starannie ułożone włosy, cienka bransoletka na nadgarstku — prezent dla samej siebie z pierwszej wypłaty. Poruszała się po mieszkaniu lekko, pewnie, jakby nagle urosła o kilka centymetrów.
— Marta, poczekaj.
— Za dwadzieścia minut muszę wyjść.
— Chcę porozmawiać poważnie.
Zatrzymała się przy lustrze w przedpokoju i odwróciła do niego. Nie ze złością. Nie z irytacją. Po prostu czekała.
— Wróć — wypuścił z siebie Tomasz. — Wróć do domu. To znaczy zwolnij się. Myliłem się. Potrzebuję żony. Jaś potrzebuje mamy obok. Normalnie, po ludzku, tak jak było wcześniej.
— Tak jak było wcześniej, czyli jak? Kiedy nazywałeś mnie leniwą?
— Poniosło mnie. Przyznaję.
— Nie poniosło cię, Tomek. Ty tak myślałeś. I twój Paweł tak myślał. I cały wasz obiadowy klub pokrzywdzonych mężów tak myślał.
— Skąd ty…
— Myślisz, że jestem głucha? Rozmawiasz z Pawłem przez telefon za ścianą, słyszę każde słowo.
Tomasz poczerwieniał. Marta poprawiła bransoletkę i spojrzała mu prosto w oczy.
— Nie wrócę. Pierwszy raz od dwóch lat czuję się dobrze. Zarabiam. Czuję, że znów jestem sobą, a nie dodatkiem do kuchenki, pralki i dziecięcego łóżeczka. Ktoś mnie docenia. Ktoś mówi mi „dziękuję”. Ty przez cały rok ani razu tego nie powiedziałeś.
— Dobrze — przełknął ciężko ślinę. — Rozumiem.
Marta skinęła głową i odwróciła się do drzwi. Tomasz patrzył za nią i czuł, jak ziemia usuwa mu się spod nóg. To „dobrze” było tym samym słowem, które wypowiedziała wtedy w kuchni. I znów oznaczało: usłyszałam cię. Nic więcej.
Trzy dni później Tomasz znów zaczął rozmowę. Tym razem ostrzej.
— Ja nie zamierzam tak żyć. Wracasz po nocach, pachniesz cudzą wodą kolońską, alkoholem, i kładziesz się obok mnie, jakby to było normalne.
— Pracuję za barem, Tomek. Ludzie zamawiają drinki. Ja je robię. Zapach wody kolońskiej to zapach sali, nie konkretnego mężczyzny.
— I ja mam w to wierzyć?
Marta powoli odwróciła się w jego stronę.
— Nie wierzysz mi?
— A jak mam wierzyć kobiecie, która do trzeciej w nocy obsługuje pijanych facetów?
Policzek był krótki i głośny. Marta uderzyła go otwartą dłonią — raz, celnie, bez zamachu. Głowa Tomasza odskoczyła w bok. Złapał się za twarz i zastygł, patrząc na nią szeroko otwartymi oczami.
— Nie waż się. Nawet nie waż się tak myśleć — Marta stała przed nim, a jej głos ani trochę nie drżał. — Zniosłam to, że nazywałeś mnie leniwą. Zniosłam to, że unieważniałeś każdy mój dzień z naszym synem. Zniosłam to, że porównywałeś mnie do cudzych żon. Ale oskarżać mnie o coś takiego? Nie. Na to ci nie pozwolę.
Tomasz milczał. Policzek piekł. Chciał coś powiedzieć, ale nie potrafił. Słowa ugrzęzły gdzieś między urażoną dumą a wstydem.
— Idę na zmianę — Marta wzięła torebkę. — Jaś zjadł, kaszka jest w lodówce. Pieluchy leżą na półce w łazience. Poradzisz sobie.
Drzwi się zamknęły.
Tomasz stał w korytarzu jeszcze kilka minut. Potem wyjął telefon i zadzwonił do Pawła.
— Paweł, ona mnie uderzyła.
— Co?!
— W twarz. Dłonią.
— No chyba nie pozwolisz babie…
— Zasłużyłem — powiedział cicho Tomasz i sam zdziwił się własnym słowom. — Powiedziałem jej świństwo. Zasugerowałem, że puszcza się w pracy.
— I co teraz?
— Teraz rozumiem, że ją straciłem. I nie wiem, czy w ogóle da się to jeszcze cofnąć.
Paweł przez chwilę milczał.
— Słuchaj, może powinieneś odejść? Na jakiś czas. Niech pomieszka sama, niech zobaczy, jak to jest bez ciebie. Bez twojej pensji przecież nie pociągnie. No i przy synu też jej pomagasz.
— Myślisz?
— Jestem pewien. Kobiety szybko przytomnieją, kiedy faceta nie ma w domu. Tydzień i sama poprosi, żebyś wrócił.
Tomasz myślał o tym przez dwa dni. Trzeciego zaczął pakować rzeczy.
Składał koszule do sportowej torby, kiedy Marta wróciła ze spaceru z Jasiem. Chłopiec siedział w wózku, zaróżowiony od wiatru, ze smoczkiem w buzi. Marta zobaczyła torbę i zatrzymała się w progu pokoju.
— Odchodzisz?
— Tak — Tomasz zapiął suwak. — Pomieszkam u Pawła.
— Dobrze.
— Znowu „dobrze”? Ty w ogóle coś czujesz?
— Czuję. Ale nie będę cię zatrzymywać. Jesteś dorosły.
— Jest ci wszystko jedno? — podniósł głos. — Odchodzę, a ty nawet nie reagujesz?
— Tomek, ty nie odchodzisz ode mnie. Uciekasz od sytuacji, którą sam stworzyłeś. Żądałeś, żebym pracowała, więc pracuję. Żądałeś, żebym zarabiała, więc zarabiam. A teraz nie podoba ci się, że daję sobie radę? Że nie płaczę i nie błagam, żebyś został?
— Ja chcę normalnej rodziny!
— A ja chcę normalnego męża. Takiego, który nie upokarza, nie umniejsza i nie ucieka, kiedy żona staje się silniejsza, niż jemu wygodnie.
Tomasz chwycił torbę.
— Beze mnie nie wytrzymasz. Mieszkanie, opłaty, dziecko. Zobaczymy, jak zaśpiewasz za tydzień.
Marta uśmiechnęła się ledwie zauważalnie, tylko kącikami ust.
— Tomek. To mieszkanie jest taty. Jest na niego zapisane. Zawsze było. Mieszkałeś tutaj, bo poprosiłam ojca.
Tomasz zastygł w miejscu.
— Co?
— Mieszkanie należy do mojego ojca. Kupił je i przepisał na siebie jeszcze przed naszym ślubem, kiedy dopiero byliśmy razem. Nie mówiłam ci, bo nie było powodu. Teraz powód się znalazł.
— Ty… ty specjalnie to ukrywałaś? Ustawiłaś mnie?
— Nie. Po prostu nigdy nie wykładałam przed tobą wszystkich kart. A ty nigdy nie pytałeś.
Tomasz stał z torbą w ręce, a cała jego pewność siebie osypywała się jak stary tynk. Był przekonany, że wychodzi jako zwycięzca. Myślał, że Marta rzuci się za nim, będzie dzwonić, płakać, prosić, żeby wrócił. A ona stała przed nim z rocznym synem na rękach i patrzyła spokojnie. Bez złości. Bez histerii. Z tym samym spokojem, który brał za obojętność, a który okazał się siłą.
— Jaś będzie tęsknił — powiedziała za nim, kiedy ruszył do drzwi. — Przychodź do niego, kiedy chcesz. Jest twoim synem. Tego nikt nie zmienia.
Drzwi zamknęły się za Tomaszem.
Zszedł po schodach, wyszedł na podwórko i dopiero tam zorientował się, że założył kurtkę na lewą stronę. Poprawił ją, zapiął i wybrał numer Pawła.
— Paweł, mogę do ciebie?
— Dawaj. I co, zadziałało?
— Nie. Mieszkanie jest jej ojca. Nawet nie pomogła mi spakować walizki.
Paweł długo milczał. W końcu powiedział:
— No… przyjeżdżaj. Coś wymyślimy.
Ale nie było już czego wymyślać. Marta nie dzwoniła. Nie pisała. Nie prosiła, żeby wrócił. Następnego dnia znalazła opiekunkę — starszą panią z sąsiedniego bloku, która za rozsądną stawkę zgodziła się siedzieć z Jasiem podczas jej zmian. Pieniędzy wystarczało: napiwki rosły, Martę ceniono za szybkość, dokładność i uśmiech, który nie znikał nawet o trzeciej nad ranem.
Tomasz przychodził do Jasia dwa razy w tygodniu. Za każdym razem zauważał coś nowego: a to zabawkę, której nie kupił on, a to książeczkę, której nie wybierał on. Marta przyjmowała go spokojnie, proponowała herbatę, nie zadawała zbędnych pytań. I za każdym razem czuł się jak gość w życiu, które kiedyś było jego — i które sam zniszczył.
Minęło osiem miesięcy.
Tomasz siedział w kuchni u Pawła. Magda wyszła do koleżanki, a Paweł smażył jajecznicę.
— Słyszałeś nowinę? — zapytał Paweł, nie odwracając się od kuchenki.
— Jaką?
— Twoją Martę awansowali. Teraz jest zastępczynią kierownika w „Przystani”. Magda od kogoś się dowiedziała, wszystkie dziewczyny już o tym gadają.
Tomasz odłożył widelec na stół.
— Zastępczynią kierownika?
— No. W tej samej restauracji, gdzie zaczynała za barem. W rok — od barmanki do zastępczyni. Magda mówi, że nawet służbowy samochód jej dali.
Tomasz oparł się o krzesło i wpatrzył w sufit.
— Mówiłeś, że bez faceta sobie nie poradzi — powiedział bez złości, raczej z gorzkim uśmiechem.
— No… pomyliłem się — Paweł wzruszył ramionami. — Zdarza się. Kobiety są różne.
— Zdarza się — powtórzył Tomasz.
Zablokował telefon i położył go ekranem do dołu. A potem jeszcze długo siedział tak przy talerzu jajecznicy, której nie mógł przełknąć, w cudzym mieszkaniu, w cudzym życiu, które teraz stało się jego jedynym.
A Marta tego wieczoru wróciła do domu — do mieszkania swojego ojca — i długo stała przy łóżeczku podrośniętego Jasia. Chłopiec spał z rozrzuconymi rączkami i uśmiechał się przez sen. Pochyliła się, pocałowała go w skroń i szepnęła cicho:
— Daliśmy radę, maleńki. Ty i ja daliśmy radę.
I po raz pierwszy od półtora roku nie chciała już nikomu niczego udowadniać. Nie musiała się usprawiedliwiać, tłumaczyć, znosić ani prosić o zrozumienie. Rozprostowała skrzydła — i nie zamierzała ich składać z powrotem. Nigdy.
A Tomasz? Tomasz został w kuchni u Pawła. Mężczyzna, który wymagał od żony niemożliwego, a w końcu dostał dokładnie to, na co zasłużył. Pustkę. I zimną jajecznicę na talerzu.